ШАРТТЫ ТҮРДЕ МЕРЗІМІНЕН БҰРЫН БОСАТУДЫ ҚОЛДАНУ ТУРАЛЫ ІСТЕРДІ АЛҚАЛЫ ҚАРАУ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕГЕ
DOI:
https://doi.org/10.52026/2788-5291_2025_80_4_236Кілт сөздер:
шартты түрде мерзімінен бұрын босату, сотталғандар, өлшемшарттар, алқабилер соты, ұлттық заңнама, шетелдік тәжірибеАңдатпа
2025 жылға арналған адам құқықтары мен заң үстемдігі саласындағы іс-қимыл жоспарының 18-тармағына сәйкес шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану жөніндегі істерді қарауды алқабилер қатысатын сотқа беру жөніндегі пилоттық жобаны әзірлеу міндеті қойылды. Осы бапта сотталғандарға шартты түрде мерзімінен бұрын босату тетігін құрудың орындылығына әрекет жасалды. Осы мақалада іс жүзінде шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдануға қатысты істермен айналысатын кәсіби заңгерлердің пікірлері келтірілген. Олар бұл идеяны қолдайды немесе оны қымбат және ыңғайсыз деп санайды. Жоғарыда аталған міндетті іске асыру қажеттілігін анықтау үшін ұлттық заңнаманың ережелері, Қазақстандағы соттардың шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды қолдану жөніндегі құқық қолдану қызметі зерттеледі. Мақалада сотқа қарауға келіп түскен сотталғандардың, оның ішінде соңғы үш жылда қанағаттандырылғандардың өтініштерінің саны бойынша статистикалық деректер келтіріледі. Сот шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылдайтын негіздер қаралады. Сот тәжірибесінен алынған материалдардың мысалында сот өтінішті қанағаттандыру немесе бас тарту туралы қаулы шығаратын негіздерге қатысты мәселе талданады. Бұл шешімдер материалдарды объективті бағалау мәселесіне сотталушының шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға құқығы бар негіздерге сәйкестігіне назар аударады. Осыған байланысты авторлар сотталғандарды шартты түрде мерзімінен бұрын босату мәселесін шешу үшін нақты өлшемшарттарды қолданатын кейбір шет елдердің эмпирикалық тәжірибесін келтіреді. Бұл елдерді таңдаудың ерекшелігі: адам құқықтарының сақталуын қамтамасыз ететін негіздерді қолданудың ұзақ тәжірибесінің болуы. Осы елдердің тәжірибесі негізінде авторлар Қазақстанға қатысты осындай өлшемшарттарды анықтауға тырысты. Сонымен қатар, зерттелетін істер бойынша шығарылған шешімдер сот билігінің беделіне әсер етеді. Судья істің мән-жайларын, материалдарын жеке-жеке қарайды және заң мен ішкі сенім негізінде шешім шығарады. Сондықтан авторлар алқалық іс жүргізу мәселесін көтереді. Бір қызығы, халықаралық қоғамдастықта мұндай тәжірибе бар, сондықтан мақалада авторлар мұндай шешімді қабылдаудың маңыздылығы туралы қорытынды жасайды. Мұнда бір судья емес, бірнеше адам материалдарды зерттейді және шешімге жауап береді.
