ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ИНКЛЮЗИВ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ОРЫНДЫ БЕЙІМДЕУГЕ ҚАТЫСТЫ ЗАҢНАМАСЫНА ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ

Аңдатпа

Мақалада Қазақстан Республикасында (бұдан әрі – ҚР) инклюзив білім алу құқығын жүзеге асырудың негізгі механизмі ретінде қарастырылатын орынды бейімдеу институтына кешенді теориялық-құқықтық талдау жасалады. Автор мүгедектігі бар адамдардың білім алу құқығы саласын реттейтін халықаралық-құқықтық негіздер мен Қазақстанның қазіргі нормативтік-құқықтық базасы қарастырылады. ҚР Біріккен Ұлттар Ұйымының (бұдан әрі – БҰҰ) «Мүгедектердің құқықтары туралы» конвенциясын ратификациялағанына қарамастан, талдау қолданыстағы заңнама орынды бейімдеу механизмін толық құқықтық реттеуді қамтамасыз етпейтінін көрсетеді. Мақалада мүгедектікке қатысты медициналық модельдің элементтері әлі де сақталып отырғаны және бұл шынайы инклюзияны енгізуге кедергі келтіретіні атап өтіледі. Автор «қолжетімділік» пен «орынды бейімдеу» ұғымдарының айырмашылықтарына ерекше назар аударады. Қолжетімділік баршаға ашық орта құруға бағытталған жалпыға ортақ шараларды білдірсе, орынды бейімдеу нақты тұлғаның жекелеген қажеттіліктеріне сай нақты өзгерістерді көздейді. Сондай-ақ «шектен тыс жүктеме» критерийін қолданудағы негізгімәселе оның нақты анықталмауында және кейде қажетті білім беру жағдайларын ұсынудан бас тартудың себебіне айналуы ықтимал. Автор заңнамада орынды бейімдеу ұғымының құқықтың нақты бекітілмеуі мен оны іске асыратын тиімді рәсімдердің болмауы мүгедектігі бар білім алушылар үшін тең мүмкіндікке елеулі кедергі келтіретінін атап көрсетеді. Сонымен қатар, мониторинг тетіктерінің тапшылығы айтылған. Мақаланың қорытынды бөлімінде нақты құқықтық анықтамалар, іске асыру механизмдері және бақылау рәсімдері енгізілген кешенді нормативтік архитектураны әзірлеу қажеттігі негізделеді. Қазақстанның білім беру жүйесін инклюзия және адам құқықтары бойынша халықаралық стандарттарға сәйкестендіру мақсатында нақты құқықтық және ұйымдастырушылық шаралар ұсынылады.